Thạch sùng: bò sát sống chung mái nhà người Việt và những điều ít biết

Thạch sùng là những con thằn lằn nhỏ thuộc họ Tắc kè (Gekkonidae) sống trên tường, trần nhà khắp Việt Nam, phổ biến nhất là loài Hemidactylus frenatus với tiếng kêu "chắt chắt" quen thuộc. Chúng không có nọc độc, ăn côn trùng bị ánh đèn thu hút, bám được lên trần nhờ hàng triệu sợi lông siêu nhỏ dưới ngón chân, và có thể tự rụng đuôi để thoát thân. Đây là loài bò sát hoang dã người Việt gặp nhiều nhất, ngay trong nhà mình.

Bài này nhìn thạch sùng như một con vật hoang dã thật sự: sinh học, tập tính, chuyện dân gian, và cách sống chung cho sạch sẽ, an toàn.

Những loài thạch sùng hay gặp trong nhà

"Thạch sùng" trong tiếng Việt là tên gọi chung, không chỉ một loài. Trong nhà ở Việt Nam, hay gặp nhất là:

Thạch sùng khác với tắc kè (Gekko gecko), loài lớn hơn nhiều, thân xám xanh có đốm cam đỏ, tiếng kêu "tắc… kè" vang to. Tắc kè thuộc Phụ lục II CITES và được bảo vệ ở Việt Nam; thạch sùng thì không thuộc diện này, nhưng vẫn là động vật hoang dã.

Bám trần nhà bằng cách nào

Dưới mỗi ngón chân thạch sùng có các tấm gờ xếp như lá sách. Trên mỗi tấm gờ có vô số sợi lông cực nhỏ, và đầu mỗi sợi lại chẻ ra thành hàng trăm nhánh tí hon hơn nữa. Khi các nhánh này áp sát bề mặt, lực hút giữa các phân tử (lực van der Waals) cộng lại đủ giữ cả cơ thể con vật, kể cả khi treo ngược dưới trần.

Điều thú vị là cách "dính" này không cần keo, không để lại vết, và nhả ra được tức thì bằng cách thay đổi góc nghiêng của ngón chân. Các nhà khoa học đã nghiên cứu chân thạch sùng và tắc kè trong nhiều năm để chế tạo băng dính khô dùng lại được nhiều lần và các thiết bị bám tường. Thạch sùng bám kém trên mặt kính ướt hoặc mặt bám đầy bụi, vì các sợi lông không áp sát được.

Rụng đuôi để thoát thân

Khi bị tóm đuôi, thạch sùng có thể tự rụng đuôi. Đuôi có những "đường gãy" định sẵn giữa các đốt sống; cơ quanh đó co lại, mạch máu thắt lại nên con vật mất rất ít máu. Khúc đuôi rời ra còn quẫy vài phút, đánh lạc hướng kẻ săn mồi.

Đuôi mọc lại sau vài tuần đến vài tháng, nhưng không giống hệt cũ: bên trong là một ống sụn thay vì đốt xương, màu và vảy thường khác. Đuôi là nơi dự trữ mỡ, nên con vật mất đuôi sẽ yếu đi một thời gian. Vì vậy, đừng bao giờ bắt thạch sùng bằng cách túm đuôi.

Tiếng kêu, lãnh thổ và trứng

Tiếng "chắt chắt" chủ yếu là của con đực Hemidactylus frenatus, dùng để đánh dấu lãnh thổ và gọi bạn tình. Quanh một bóng đèn, thường có một con đực chiếm chỗ tốt nhất, đuổi con đực khác đi.

Thạch sùng đẻ trứng có vỏ cứng, thường mỗi lần hai quả, gắn vào khe tường, sau khung tranh, kẽ tủ, nóc tủ. Có khi nhiều con cái đẻ chung một chỗ. Trứng tròn, trắng, to cỡ hạt đậu, nở sau vài tuần đến vài tháng tuỳ nhiệt độ. Thạch sùng con trông như bản thu nhỏ của bố mẹ và tự kiếm ăn ngay.

Thạch sùng ăn gì, có diệt muỗi không

Thạch sùng ăn côn trùng nhỏ: thiêu thân, ruồi, muỗi, kiến cánh, nhện nhỏ. Chiến thuật của chúng là đợi gần đèn, nơi côn trùng bị ánh sáng hút đến. Chúng có ăn muỗi, nhưng không thể thay thế các biện pháp phòng muỗi như màn, lưới chống muỗi, dọn nước đọng. Thạch sùng là "trợ thủ", không phải "giải pháp".

Loài sống chung với người lan khắp thế giới

Hemidactylus frenatus có nguồn gốc ở Nam Á và Đông Nam Á, nhưng nay đã có mặt ở rất nhiều nơi: các đảo Thái Bình Dương, Úc, châu Mỹ, châu Phi. Chúng theo hàng hoá, tàu thuyền, vật liệu xây dựng. Ở một số nơi, loài này lấn át các loài thằn lằn bản địa, nên được coi là loài ngoại lai xâm hại. Ở Việt Nam, đây là loài bản địa, sống chung với người từ rất lâu.

Chuyện dân gian về Thạch Sùng

Người Việt có câu "Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho" và truyện dân gian kể rằng Thạch Sùng là một người cực giàu, đua của với Vương Khải. Đến khi Vương Khải hỏi đến cái mẻ kho, tức chiếc nồi đất mẻ miệng dùng kho cá, Thạch Sùng không có nên thua cuộc, tán gia bại sản, chết hoá thành con thạch sùng, đêm đêm chắt lưỡi tiếc của.

Truyện này là truyền thuyết. Tên Thạch Sùng và Vương Khải mượn từ hai nhân vật có thật thời Tấn ở Trung Quốc, Thạch Sùng (Shi Chong) và Vương Khải (Wang Kai), mà sách Thế thuyết tân ngữ có ghi chuyện hai người đua nhau khoe của. Chi tiết "mẻ kho" và việc hoá thành con vật là phần dân gian Việt Nam thêm vào. Còn các điềm báo gắn với tiếng thạch sùng kêu là tín ngưỡng dân gian, không có cơ sở khoa học; tiếng kêu đơn giản là con đực giữ lãnh thổ.

Sống chung cho sạch và an toàn

Thạch sùng vô hại với người, nhưng như mọi bò sát, chúng có thể mang vi khuẩn Salmonella trong đường ruột. Phân thạch sùng là những viên nhỏ màu nâu đen với đầu màu trắng (phần trắng là axit uric). Vài thói quen giúp sống chung an toàn:

• Đậy kín thức ăn, bát đĩa; không để đồ ăn hở qua đêm.
• Lau phân bằng khăn giấy ẩm, bỏ vào thùng rác, rửa tay bằng xà phòng sau đó.
• Vệ sinh mặt bếp, bàn ăn trước khi chế biến thức ăn.
• Muốn bớt thạch sùng trong phòng ngủ: giảm đèn sáng thu hút côn trùng, dùng lưới chắn côn trùng, bịt các khe hở lớn. Không cần dùng thuốc diệt; thuốc nguy hiểm cho trẻ nhỏ và vật nuôi hơn là cho thạch sùng.
• Không bắt thạch sùng nhốt làm "thú nuôi" cho trẻ: chúng căng thẳng, dễ chết và trẻ có thể bị nhiễm khuẩn khi cầm nắm.

Góc nhìn hôm nay: một bài học sinh học ngay trên tường

Thạch sùng là cửa ngõ dễ nhất để trẻ em, và cả người lớn, làm quen với bò sát: quan sát cách nó rình mồi dưới bóng đèn, cách nó bò ngược trên trần, nghe tiếng kêu, tìm trứng trong khe tủ rồi để nguyên chỗ cũ. Không cần mua gì, không cần bắt gì. Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc các bài phổ biến khoa học về cơ chế bám của chân tắc kè, sách nhận dạng bò sát Việt Nam, và so sánh thạch sùng nhà với các loài thạch sùng rừng mới được mô tả trong hang động, núi đá vôi.