Thằn lằn rụng đuôi là cơ chế tự vệ tự nhiên ở nhiều loài như tắc kè da báo, thằn lằn bóng; đuôi rụng theo các khớp gãy có sẵn nên ít chảy máu. Việc cần làm là giữ chuồng thật sạch với nền giấy, để con vật yên tĩnh, cho ăn đủ và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng; đuôi mọc lại sẽ khác đuôi cũ. Riêng tắc kè mào rụng đuôi thì không mọc lại, còn rồng Úc không tự rụng đuôi được, đuôi rồng Úc đen dần từ chóp là hoại tử cần đi khám.
Rụng đuôi hoạt động thế nào
Ở nhiều loài thằn lằn, các đốt sống đuôi có sẵn những "đường gãy" ngang. Khi bị kẻ thù chộp, cơ quanh đường gãy co lại, đuôi tách ra ở đúng chỗ đó, mạch máu co lại nên máu chảy rất ít. Phần đuôi rơi còn giãy một lúc để thu hút sự chú ý của kẻ săn mồi trong khi con thằn lằn chạy thoát. Tên chuyên môn của hiện tượng này là tự cắt (autotomy).
Đuôi mọc lại không phải bản sao của đuôi cũ. Thay cho các đốt xương là một ống sụn, vảy mọc lại khác kiểu, màu thường nhạt và đơn điệu hơn, hình dáng ngắn, tròn hơn. Đuôi mới cũng không còn đường gãy như cũ ở đoạn đã mọc lại.
Khác nhau giữa các loài nuôi phổ biến
| Loài | Tự rụng đuôi? | Mọc lại? | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Có | Có, ngắn và tròn hơn | Đuôi là kho mỡ; mất đuôi là mất dự trữ, cần chăm ăn uống kỹ hơn |
| Tắc kè mào (Correlophus ciliatus) | Có | Không | Con trưởng thành mất đuôi rất phổ biến, sống bình thường |
| Thằn lằn lưỡi xanh và nhiều loài thằn lằn bóng | Có | Có | Đuôi mọc lại ngắn hơn |
| Kỳ nhông xanh (Iguana iguana) | Có, rõ hơn khi còn nhỏ | Có, không hoàn chỉnh | Đuôi to khoẻ, cũng dùng để quất tự vệ |
| Rồng Úc (Pogona vitticeps) | Không | Không | Đuôi gãy hay hoại tử không mọc lại, cần bác sĩ |
Vì sao đuôi rụng khi nuôi trong nhà
- Bị cầm hoặc kẹp vào đuôi: lỗi hay gặp nhất, nhất là trẻ nhỏ muốn "tóm" con vật đang chạy.
- Đuôi bị kẹt dưới đá, trong khe cửa chuồng, dưới vật trang trí nặng.
- Nuôi chung: con khác cắn vào đuôi khi tranh ăn hoặc đánh nhau.
- Giật mình mạnh: chó mèo vồ vào chuồng, vật rơi trúng chuồng.
- Da lột kẹt ở đuôi làm thắt máu, đuôi chết rồi rụng hoặc phải cắt.
Cách bế đúng: luồn tay từ dưới bụng lên, để con vật tự bước lên lòng bàn tay, đỡ cả thân. Không bao giờ nhấc thằn lằn bằng đuôi.
Chăm sóc ngay sau khi rụng đuôi
- Bình tĩnh. Đuôi rụng theo cơ chế tự nhiên thường chỉ chảy chút máu rồi tự cầm.
- Đổi nền sang khăn giấy trong ít nhất vài tuần, tới khi vết thương khô và liền. Cát, đất, xơ dừa dính vào vết thương hở là nguồn nhiễm trùng.
- Giữ chuồng sạch: dọn phân hằng ngày, rửa bát nước.
- Đủ nhiệt để con vật tiêu hoá và hồi phục.
- Để yên: hạn chế bế trong vài tuần.
- Tách riêng nếu đang nuôi chung.
- Cho ăn đều: với tắc kè da báo, đuôi mất là mất mỡ dự trữ, nên duy trì bữa ăn đều và cân theo dõi.
- Không bôi gì lên vết thương khi chưa hỏi bác sĩ; thuốc mỡ của người, cồn, oxy già có thể làm hại mô.
Phần đuôi đã rụng
Phần đuôi rơi ra không gắn lại được. Bỏ đi hợp vệ sinh.
Khi nào cần đi bác sĩ thú y
Hãy đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát khi:
- Máu chảy không tự cầm sau vài phút ấn nhẹ bằng gạc sạch.
- Thấy xương lòi ra, vết gãy lởm chởm không phải ở đường gãy tự nhiên, hoặc đuôi gãy gập mà chưa rụng.
- Sau vài ngày, gốc đuôi sưng, đỏ, có mủ, có mùi, hoặc chuyển màu đen lan dần.
- Con vật bỏ ăn, lừ đừ sau khi rụng đuôi.
- Rồng Úc có đuôi gãy, hoặc chóp đuôi đen, khô cứng lan dần lên phía thân (hoại tử).
Với đuôi hoại tử, bác sĩ có thể phải cắt bỏ phần chết để chặn nhiễm trùng lan. Việc này cần gây mê và dụng cụ vô trùng, không bao giờ tự làm ở nhà.
Những vết thương khác hay gặp ở thằn lằn nuôi
Bỏng nhiệt
Tai nạn phổ biến và đáng tiếc nhất. Nguyên nhân: đá sưởi, tấm sưởi dán không có bộ điều nhiệt, bóng đèn chiếu quá gần mà con vật leo được tới, cành leo đặt sát bóng. Bò sát không phải lúc nào cũng tránh được nguồn nóng kịp thời, nhất là khi bị lạnh và cố bám lấy chỗ ấm. Vết bỏng có thể trông nhẹ lúc đầu rồi phồng, đổi màu, bong mảng sau vài ngày. Mọi vết bỏng đều nên được bác sĩ xem. Phòng: mọi nguồn nhiệt phải có bộ điều nhiệt, bóng đèn có lồng bảo vệ, đo nhiệt mặt nền bằng súng đo nhiệt.
Côn trùng mồi cắn
Dế, sâu superworm để lại trong chuồng qua đêm có thể gặm vào tắc kè đang ngủ, nhất là con non hay con yếu, gây vết thương ở đuôi, chân, mí mắt. Cho ăn bằng kẹp hoặc trong bát, gom côn trùng thừa ra sau bữa.
Vết cắn của con khác
Nuôi chung đực với đực, hoặc con lớn với con nhỏ, dẫn tới cắn nhau. Vết cắn bò sát có thể nhiễm trùng sâu dù bên ngoài trông nhỏ.
Trầy mõm, gãy móng
Do cọ vào lưới, kính hoặc vật trang trí sắc cạnh. Dọn bớt vật sắc, kiểm cạnh đá, cành trước khi đặt vào chuồng.
Đuôi mọc lại: theo dõi thế nào
Ở tắc kè da báo, vết rụng thường khô lại trong vài ngày, sau đó một chồi đuôi mới nhú ra và dài dần trong nhiều tuần. Tốc độ phụ thuộc tuổi, nhiệt độ và dinh dưỡng: con non, được nuôi đủ ấm, ăn đều thì mọc nhanh hơn con già hay con đang gầy. Trong thời gian này, đầu đuôi mới hồng nhạt, mềm, có thể trông hơi trong; đó là bình thường.
Ghi cân nặng mỗi tuần. Tắc kè mất đuôi thường sụt vài gam vì mất phần mỡ dự trữ; điều quan trọng là sau đó cân giữ ổn và tăng dần lại. Nếu cân tiếp tục tụt, con vật bỏ ăn hoặc đuôi mới không nhú sau một thời gian dài, hãy hỏi bác sĩ, vì đôi khi việc rụng đuôi chỉ là phần nổi của một vấn đề sức khoẻ khác.
Phòng vết thương: soát chuồng định kỳ
Mỗi tháng một lần, nhìn chuồng bằng con mắt của con vật: có khe nào kẹp được đuôi, ngón chân không; đá có vững không hay có thể đổ đè; bóng đèn có lồng chắn chưa; tấm sưởi có bộ điều nhiệt và nhiệt kế kiểm chứng không; có côn trùng mồi nào còn sót lại không. Dạy trẻ trong nhà quy tắc "không bao giờ cầm đuôi" và chỉ bế khi có người lớn bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo rụng đuôi có mọc lại không?
Có. Đuôi mọc lại sau vài tuần đến vài tháng, nhưng ngắn hơn, tròn hơn và màu khác đuôi cũ, bên trong là sụn thay vì xương. Trong thời gian đó cần nền giấy, chuồng sạch và ăn uống đầy đủ.
Tắc kè mào rụng đuôi có sao không?
Tắc kè mào rụng đuôi thì không mọc lại, nhưng con vật vẫn sống khoẻ bình thường. Nhiều cá thể trưởng thành không còn đuôi. Chỉ cần giữ vết thương sạch và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
Rồng Úc bị đen đuôi là bệnh gì?
Chóp đuôi đen, khô cứng, lan dần lên trên có thể là hoại tử đuôi, thường bắt đầu từ chấn thương hoặc da lột kẹt. Rồng Úc không mọc lại đuôi, nên cần đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm.
Thằn lằn rụng đuôi có đau không?
Cơ chế rụng đuôi được tiến hoá để giảm chảy máu và tổn thương, nhưng đây vẫn là một chấn thương và con vật bị căng thẳng. Giữ yên tĩnh, sạch sẽ và theo dõi là cách giúp con vật hồi phục.
Bò sát bị bỏng do đèn sưởi phải làm sao?
Tắt hoặc che nguồn nhiệt gây bỏng, chuyển con vật sang hộp sạch lót giấy, đủ ấm theo dải nhiệt của loài và đưa đến bác sĩ thú y. Không tự bôi thuốc. Sau đó lắp bộ điều nhiệt và lồng bảo vệ cho mọi nguồn nhiệt.
