Thối miệng, tên chuyên môn là viêm miệng nhiễm trùng, là tình trạng lợi và niêm mạc miệng của rắn hoặc thằn lằn bị đỏ, sưng, có chấm xuất huyết và mảng trắng vàng như bã đậu, kèm chảy dãi, bỏ ăn. Bệnh hiếm khi tự xuất hiện ở con vật khoẻ; nó thường là hậu quả của nuôi lạnh, căng thẳng kéo dài hoặc vết thương ở mõm. Không điều trị kịp, nhiễm trùng có thể ăn vào xương hàm, nên cần bác sĩ thú y chuyên bò sát xử lý sớm.
Thối miệng là gì
Trong miệng bò sát luôn có vi khuẩn. Khi con vật khoẻ, nuôi đúng nhiệt, hệ miễn dịch giữ chúng trong vòng kiểm soát. Khi miễn dịch yếu đi, hoặc niêm mạc miệng bị trầy xước, vi khuẩn có cơ hội tấn công lợi. Mô viêm tiết dịch, chết đi và đóng thành mảng trắng vàng, dày, hay gọi là "bã đậu" vì trông giống.
Cái tên dân gian "thối miệng" dễ làm người nuôi tưởng đây là một bệnh riêng có thuốc riêng. Thực tế đó là một dấu hiệu cho thấy có gì đó không ổn với sức khoẻ chung hoặc điều kiện nuôi. Chữa miệng mà không sửa gốc thì bệnh quay lại.
Dấu hiệu từ nhẹ tới nặng
| Mức độ | Có thể thấy |
|---|---|
| Nhẹ | Lợi đỏ hơn bình thường, vài chấm đỏ li ti như kim châm, con vật ăn chậm, hay mở miệng hoặc cọ mõm |
| Vừa | Mảng trắng vàng bám dọc lợi, dịch nhớt hay có bọt ở mép, sưng quanh hàm, bỏ ăn |
| Nặng | Hàm sưng biến dạng, miệng không khép kín, răng lung lay hoặc rụng, mùi hôi, dịch chảy ra mũi, con vật gầy sút |
Cách nhìn miệng an toàn với thằn lằn hiền như rồng Úc: đợi lúc con vật tự há miệng dưới đèn, hoặc kéo rất nhẹ vạt da dưới cằm. Với rắn, không nên cố cạy miệng nếu chưa quen; chỉ cần quan sát mép miệng, lợi lộ ra ở hai bên khi rắn thè lưỡi, và để bác sĩ khám kỹ. Cạy miệng mạnh tay có thể làm gãy răng, rách niêm mạc, đúng là thứ mở đường cho viêm.
Đừng nhầm với
- Dịch trong của viêm hô hấp: bọt ở mũi, miệng nhưng lợi không đỏ, không có mảng bã đậu. Hai bệnh có khi đi cùng nhau.
- Mảnh thức ăn kẹt: lông chuột, vụn côn trùng dính ở mép, lau đi là hết, lợi bên dưới bình thường.
- Màu tự nhiên: niêm mạc miệng của mỗi loài có màu khác nhau; rồng Úc có miệng màu vàng nhạt, một số rắn có miệng sẫm. Biết màu "lúc khoẻ" của con mình là cách so sánh tốt nhất.
Nguyên nhân thường gặp
Nuôi lạnh và căng thẳng
Lại là nhiệt. Điểm nóng yếu làm miễn dịch chậm, đặc biệt trong mùa lạnh. Căng thẳng do chuồng quá trống không có chỗ trốn, bị bế quá nhiều, có thú cưng khác rình bên ngoài cũng làm con vật suy yếu.
Chấn thương mõm
Rắn mới về, rắn đói hoặc rắn bị căng thẳng hay đâm mõm vào kính, cọ mõm vào lưới để tìm lối ra. Vết trầy ở mõm có thể lan vào miệng. Rắn ngô và nhiều loài rắn nhỏ rất giỏi tìm khe hở, nên nắp lưới thô, khe cửa chuồng hở là nguy cơ hai lần: vừa trầy mõm vừa thoát chuồng.
Mồi sống
Chuột sống cắn lại rắn, gây vết thương ở đầu và miệng. Đây là một lý do để chỉ cho rắn ăn mồi đông lạnh đã rã đông, vừa an toàn cho rắn vừa nhân đạo hơn với con mồi.
Thức ăn và răng ở thằn lằn
Rồng Úc có răng mọc liền trên xương hàm, không thay mới như nhiều loài khác. Khẩu phần nhiều trái cây ngọt, thức ăn mềm dính răng tạo mảng bám, dẫn tới viêm lợi và bệnh nha chu. Lợi tụt, chuyển xám, mảng vàng nâu bám chân răng là dấu hiệu sớm.
Vệ sinh và bệnh nền
Bát nước bẩn, nền mốc, ký sinh trùng, thiếu vitamin A (gặp nhiều hơn ở rùa và một số thằn lằn) đều làm niêm mạc miệng kém đề kháng.
Vì sao không nên tự chữa ở nhà
Trên mạng có nhiều "mẹo" như lau miệng rắn bằng nước muối, nước súc miệng của người, oxy già, bôi thuốc mỡ kháng sinh mua ngoài hiệu thuốc. Những cách này có thể:
- Làm tổn thương thêm niêm mạc vốn đang viêm.
- Che dấu hiệu bên ngoài trong khi nhiễm trùng vẫn ăn sâu vào xương hàm.
- Gây sặc vì dung dịch chảy vào khí quản, nằm ngay sau lưỡi ở bò sát.
- Làm sai kết quả cấy vi khuẩn khi đi khám sau đó.
Viêm miệng mức vừa và nặng thường cần bác sĩ làm sạch mô hoại tử, lấy mẫu xác định vi khuẩn, đôi khi chụp X-quang để xem xương hàm, rồi mới chọn thuốc. Đó là việc của bác sĩ thú y chuyên bò sát. Phần của người nuôi là phát hiện sớm và sửa chuồng.
Người nuôi làm được gì
- Đưa đi khám ngay khi thấy mảng bã đậu, chảy dãi hoặc sưng hàm.
- Đo và chỉnh nhiệt về đúng dải của loài, có nguồn nhiệt ban đêm khi trời lạnh.
- Đổi nền sang giấy trong thời gian con vật đang điều trị: dễ nhìn phân, dễ thay, không có hạt nền dính vào vết thương miệng.
- Giữ nước sạch, thay mỗi ngày.
- Bớt căng thẳng: thêm chỗ trốn, che bớt mặt kính nếu con vật hay lao vào, hạn chế bế.
- Theo dõi cân nặng trong thời gian bỏ ăn và báo lại cho bác sĩ.
- Làm theo đủ liệu trình bác sĩ đưa, kể cả khi miệng trông đã đỡ, và tái khám đúng hẹn.
Phòng viêm miệng lâu dài
- Chuồng đủ nhiệt, có điểm nóng và vùng mát, kiểm bằng nhiệt kế.
- Nắp chuồng kín, không khe hở, lưới mịn; dán mờ phần dưới mặt kính nếu rắn hay đâm vào.
- Chỉ cho rắn ăn mồi đông lạnh rã đông, dùng kẹp dài, không để mồi trong chuồng qua đêm.
- Rồng Úc: côn trùng và rau là chính, hạn chế trái cây ngọt; cho gặm rau lá có độ dai giúp làm sạch răng tự nhiên. Nhờ bác sĩ kiểm răng trong lần khám định kỳ.
- Cách ly con mới về, dọn chuồng đều đặn.
Một con rắn hay thằn lằn từng bị viêm miệng nặng có thể mất vài chiếc răng hoặc có hàm hơi lệch sau khi khỏi. Phần lớn vẫn ăn uống được bình thường, nhưng người nuôi cần nhìn miệng nó thường xuyên hơn những con khác.
Thời gian hồi phục
Viêm miệng nhẹ, phát hiện sớm và sửa chuồng kịp, thường cải thiện rõ trong vài tuần điều trị. Ca nặng có tổn thương xương hàm có thể kéo dài nhiều tuần tới vài tháng, cần tái khám nhiều lần. Trong thời gian đó, con vật có thể ăn chậm hoặc chỉ nhận mồi nhỏ hơn bình thường; hỏi bác sĩ cách cho ăn phù hợp thay vì tự đổi mồi lung tung. Cân mỗi tuần để biết con vật có đang hồi phục thật hay không.
Câu hỏi thường gặp
Rắn bị thối miệng có dấu hiệu gì?
Lợi đỏ, có chấm xuất huyết, mảng trắng vàng như bã đậu bám dọc lợi, chảy dãi hoặc bọt ở mép, sưng hàm và bỏ ăn. Gặp các dấu hiệu này hãy đưa rắn đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm.
Thối miệng ở rắn có lây không?
Vi khuẩn gây viêm miệng thường có sẵn trong môi trường và miệng con vật, bệnh bùng lên khi sức đề kháng yếu. Tuy vậy vẫn nên tách con bệnh, dùng dụng cụ riêng và rửa tay kỹ, vì nguyên nhân nền có thể là bệnh lây được.
Có nên lau miệng rắn bằng nước muối không?
Không nên tự làm. Dung dịch có thể làm tổn thương thêm niêm mạc đang viêm hoặc chảy vào khí quản gây sặc. Viêm miệng cần bác sĩ làm sạch và chọn thuốc đúng.
Rồng Úc bị viêm lợi vì sao?
Răng rồng Úc không thay mới, nên mảng bám từ thức ăn mềm, trái cây ngọt dễ gây viêm lợi và bệnh nha chu. Hạn chế trái cây, cho ăn côn trùng và rau lá đúng khẩu phần, nhờ bác sĩ kiểm răng định kỳ.
Rắn bị trầy mõm phải làm sao?
Tìm nguyên nhân khiến rắn cọ mõm: chuồng có khe hở, rắn đói, căng thẳng, không có chỗ trốn. Sửa chuồng và nếu vết trầy sâu, sưng hoặc lan vào miệng, đưa rắn đến bác sĩ thú y.
