Trăn đất và trăn gấm: hai loài trăn bản địa Việt Nam khác nhau thế nào

Việt Nam có hai loài trăn lớn bản địa: trăn đất (Python bivittatus), thân màu nâu vàng với các mảng nâu sẫm viền đen, và trăn gấm (Malayopython reticulatus), thân có hoa văn lưới như tấm gấm và là loài rắn dài nhất thế giới. Cả hai đều là trăn không có nọc, giết mồi bằng cách siết, đều thuộc Phụ lục II CITES và được bảo vệ ở Việt Nam theo quy định về quản lý động vật hoang dã; chúng không phải thú cảnh.

Bài này so sánh hai loài, kể về tập tính đáng chú ý của chúng và những gì đang đe doạ trăn hoang dã ở Việt Nam.

Phân biệt trăn đất và trăn gấm

Mức IUCN toàn cầu của trăn gấm thấp vì loài phân bố rất rộng ở Đông Nam Á. Ở Việt Nam, cả hai loài đều suy giảm do săn bắt và mất sinh cảnh, và đều có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.

Thợ săn rình mồi

Cả hai loài đều săn bằng cách nằm chờ. Chúng chọn một chỗ dọc đường mòn của thú, ven bờ nước hay trên cành cây thấp, nằm bất động nhiều giờ, có khi nhiều ngày. Khi con mồi đến gần, trăn lao ra, ngoạm bằng hàm có nhiều răng cong vào trong, rồi quấn thân siết chặt.

Từng có quan niệm rằng trăn siết cho con mồi ngạt thở. Các nghiên cứu sinh lý gần đây cho thấy cơ chế chính là cái siết làm ngừng tuần hoàn máu của con mồi, khiến nó bất tỉnh và chết nhanh hơn nhiều so với ngạt thở.

Cả trăn đất lẫn trăn gấm đều có các hố cảm nhiệt trên vảy môi, giúp "thấy" hơi ấm của thú và chim trong bóng tối. Con mồi gồm chuột, thỏ rừng, chim, và với cá thể lớn là cả thú cỡ vừa như cầy, lợn rừng non, hươu nai nhỏ.

Trăn mẹ "run" để ấp trứng

Một trong những hành vi thú vị nhất của trăn đất là cách ấp trứng. Con cái đẻ một ổ trứng, có thể vài chục quả, rồi cuộn tròn quanh ổ. Khi nhiệt độ môi trường giảm, con cái co cơ liên tục thành từng đợt như run rẩy. Những cơn co này sinh nhiệt, giúp nhiệt độ quanh ổ trứng cao hơn môi trường xung quanh.

Đây là một trong số ít ví dụ ở bò sát về khả năng tự sinh nhiệt để ấp trứng. Trong suốt thời gian ấp, con cái gần như không ăn. Trăn gấm cũng cuộn quanh ổ trứng để bảo vệ, dù khả năng sinh nhiệt bằng co cơ ở loài này ít được nghiên cứu hơn.

Trăn lớn và người

Trăn không có nọc độc. Với người, nguy cơ thực tế rất thấp: phần lớn trăn hoang dã tránh người, và các vụ trăn lớn tấn công người là cực kỳ hiếm, chủ yếu liên quan đến trăn gấm rất lớn ở một số vùng của Indonesia. Ngược lại, người là mối đe doạ lớn nhất của trăn.

Khi trăn vào chuồng gà, vườn nhà ở vùng nông thôn, cách đúng là giữ khoảng cách, không để trẻ em lại gần, và gọi kiểm lâm hoặc lực lượng cứu hộ có chuyên môn. Trăn bị kiểm lâm bắt giữ thường được kiểm tra rồi thả lại nơi phù hợp.

Vì sao trăn hoang dã suy giảm

• Săn bắt lấy da: da trăn là nguyên liệu thuộc da có giá trị trên thị trường quốc tế.
• Săn lấy thịt, mật, ngâm rượu: các món "đặc sản rừng" và thuốc dân gian.
• Mất sinh cảnh: rừng, đầm lầy, đồng cỏ chuyển thành đất canh tác, khu dân cư.
• Bị giết khi gặp người: do sợ hãi hoặc vì trăn bắt gia cầm.

Trăn đất được nuôi thương phẩm ở một số trại có đăng ký tại Việt Nam để lấy da và thịt. Việc có trại nuôi đặt ra câu hỏi quen thuộc trong bảo tồn: trại có giảm áp lực săn bắt ngoài tự nhiên không, hay lại tạo vỏ bọc để hợp thức hoá trăn bắt từ rừng? Câu trả lời phụ thuộc vào mức độ quản lý, truy xuất nguồn gốc, và hiện vẫn là chủ đề được các tổ chức giám sát buôn bán quan tâm.

Trăn đất ở bên kia địa cầu

Trăn đất cũng nổi tiếng theo một cách khác: ở vùng đầm lầy Everglades, bang Florida của Mỹ, trăn từng là thú cưng bị thả hoặc thoát ra đã thành loài xâm hại, ảnh hưởng nặng đến thú nhỏ bản địa. Điều trớ trêu là cùng một loài, ở quê nhà thì đang bị đe doạ, ở nơi khác lại trở thành mối đe doạ. Câu chuyện ấy là lời nhắc với người nuôi bò sát ở mọi nơi: không bao giờ thả.

Bảo vệ trăn bản địa

Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, săn bắt, nuôi nhốt, mua bán, vận chuyển trăn đất, trăn gấm không có giấy phép là vi phạm. Các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã thường xuyên tiếp nhận trăn bị tịch thu từ đường dây buôn bán, chữa trị và thả lại về rừng khi đủ điều kiện.

Người đọc có thể góp phần bằng những việc đơn giản: không ăn thịt trăn, không mua rượu trăn, mật trăn, không mua đồ da trăn không rõ nguồn gốc; khi gặp trăn bị nhốt bán, ghi lại thông tin và báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522).

Góc nhìn hôm nay: ngắm trăn ở đâu

Muốn thấy trăn bản địa mà không góp vào buôn bán, có thể đến các vườn thú và trung tâm cứu hộ có đón khách, nơi trăn được nuôi giữ trong điều kiện được quản lý, hoặc tham gia các chuyến đi đêm có hướng dẫn ở vườn quốc gia, nơi đôi khi có thể thấy trăn ngoài tự nhiên. Tài liệu tham khảo tốt gồm trang đánh giá hai loài trên Danh lục Đỏ IUCN, sách nhận dạng bò sát Việt Nam và các báo cáo về buôn bán da trăn ở Đông Nam Á.