Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) được thành lập năm 1998, là nơi tiếp nhận rùa bị tịch thu từ các vụ buôn lậu, chăm sóc, nhân nuôi bảo tồn và thả lại những cá thể đủ điều kiện về tự nhiên. Trung tâm giữ nhiều loài rùa bản địa Việt Nam, trong đó có những loài ở mức Cực kỳ nguy cấp, và mở cửa đón khách tham quan để giới thiệu về các loài rùa và nạn buôn bán rùa.
Bài này kể về công việc hằng ngày ở trung tâm: một con rùa bị tịch thu đi qua những bước nào, vì sao không phải con nào cũng được thả ngay, và khách tham quan có thể học được gì.
Vì sao cần một trung tâm riêng cho rùa
Việt Nam có khoảng hai mươi lăm loài rùa nước ngọt và rùa cạn bản địa, chưa kể rùa biển. Từ những năm 1990, rùa ở Việt Nam và Đông Nam Á bị thu gom ồ ạt cho các thị trường thực phẩm, thuốc dân gian và thú cảnh. Khi lực lượng chức năng bắt được những chuyến hàng rùa, câu hỏi đặt ra ngay lập tức là: đưa hàng trăm con rùa yếu, nhiều loài lẫn lộn, đi đâu?
Rùa có nhu cầu rất khác nhau tuỳ loài: có loài sống suối lạnh, có loài sống rừng khô, có loài ăn thực vật, có loài ăn thịt. Chúng cũng hay mang ký sinh, bệnh hô hấp, tổn thương mai sau thời gian nhốt chật. Một trung tâm chuyên về rùa, có chuồng riêng cho từng nhóm, khu cách ly và người có kinh nghiệm, là điều kiện để những con rùa bị tịch thu có cơ hội sống.
Con đường của một con rùa bị tịch thu
- Tiếp nhận: rùa được bàn giao từ kiểm lâm, công an, hải quan sau các vụ bắt giữ; đôi khi từ người dân tự nguyện giao nộp.
- Nhận dạng và ghi hồ sơ: xác định loài, giới tính, cân, đo, chụp ảnh, đánh dấu để theo dõi từng cá thể.
- Cách ly và khám: rùa mới về được giữ riêng, kiểm tra ký sinh, vết thương, dấu hiệu bệnh; điều trị khi cần.
- Phục hồi: chuyển sang chuồng phù hợp với loài, có nước, chỗ trốn, thức ăn đúng.
- Quyết định: thả lại tự nhiên, giữ lại cho chương trình nhân nuôi bảo tồn, hoặc chăm sóc lâu dài nếu không thể thả.
Không phải con nào cũng được thả ngay. Muốn thả đúng, phải biết con rùa đến từ đâu, vì nhiều loài có các quần thể khác nhau về di truyền ở từng vùng. Thả nhầm vùng có thể làm xáo trộn nguồn gen hoặc mang bệnh vào quần thể hoang dã. Với rùa tịch thu từ đường dây buôn bán, nguồn gốc thường không rõ, nên việc thả cần cân nhắc, có khi phải phân tích di truyền trước.
Nhân nuôi bảo tồn: giữ "bản sao dự phòng" cho loài
Với những loài suy giảm nặng ngoài tự nhiên, trung tâm duy trì các nhóm cá thể để nhân nuôi bảo tồn. Mục tiêu không phải là sản xuất rùa để bán, mà là:
- Giữ một quần thể dự phòng có quản lý di truyền.
- Hiểu sinh học sinh sản của các loài ít được nghiên cứu: mùa đẻ, số trứng, nhiệt độ ấp, tốc độ lớn của con non.
- Chuẩn bị nguồn cá thể có nguồn gốc rõ ràng nếu sau này cần củng cố quần thể ngoài tự nhiên.
Nhiều loài rùa sinh sản chậm, trứng ít, con non cần nhiều năm mới trưởng thành. Một chương trình nhân nuôi bảo tồn vì vậy tính bằng thập kỷ, không phải bằng năm.
Những loài khách có thể gặp
Danh sách loài tại trung tâm thay đổi theo thời gian, tuỳ các đợt tiếp nhận và thả. Các nhóm thường được giới thiệu gồm:
| Nhóm | Ví dụ | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Rùa hộp | Rùa hộp trán vàng, rùa hộp ba vạch, rùa sa nhân | Yếm có bản lề, đóng kín được; bị săn bắt rất mạnh |
| Rùa núi | Rùa núi vàng, rùa núi viền | Rùa cạn sống rừng; rùa núi viền thích nơi mát, ẩm vùng cao |
| Rùa đất, rùa suối | Rùa đất Spengler, rùa đầu to | Rùa đầu to không thu được đầu vào mai, leo trèo giỏi ở suối |
| Rùa nước | Rùa câm, rùa răng | Sống ao hồ, đầm lầy; nhiều loài bị bắt làm thực phẩm |
Mỗi loài đi kèm một câu chuyện riêng về nơi sống, thức ăn, mức độ nguy cấp, và hướng dẫn viên ở trung tâm thường kể rất kỹ. Đây là cách dễ nhất để người không chuyên phân biệt các loài rùa Việt Nam bằng mắt.
Thả rùa về rừng: khó hơn mở lồng
Những lần thả rùa có chuẩn bị thường gồm nhiều bước: chọn cá thể khoẻ, biết nguồn gốc; chọn nơi thả trong vùng phân bố tự nhiên, được bảo vệ; đánh dấu, có khi gắn thiết bị theo dõi; và theo dõi sau thả để biết rùa sống được không, di chuyển đi đâu. Kết quả theo dõi giúp cải thiện các lần thả sau.
Cách làm này khác hẳn "phóng sinh" tự phát: mua rùa ở chợ rồi thả xuống hồ, xuống suối. Phóng sinh tự phát thường thả nhầm loài, nhầm nơi, kích thích người ta bắt thêm rùa để bán cho người đi phóng sinh, và với rùa tai đỏ thì là thả thêm một loài ngoại lai xâm hại.
Giáo dục: phần việc ít ai thấy
Bên cạnh chăm sóc rùa, trung tâm làm nhiều việc giáo dục: đón học sinh, sinh viên tham quan; phối hợp với cộng đồng quanh vườn để giảm săn bắt; tập huấn cho lực lượng chức năng về nhận dạng loài rùa, vì một cán bộ kiểm tra hàng hoá cần phân biệt được rùa cảnh ngoại nhập hợp pháp với rùa bản địa bị cấm. Những việc này không hiện ra trong ảnh, nhưng là thứ giảm số rùa bị bắt ngay từ đầu.
Góc nhìn hôm nay: đến thăm thế nào
Trung tâm nằm trong Vườn quốc gia Cúc Phương, vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, gần khu vực có Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp. Khách thường kết hợp thăm cả hai trong một buổi. Nên hỏi trước giờ mở cửa tại ban quản lý vườn, đi theo hướng dẫn viên, không gõ kính, không cho rùa ăn, không dùng đèn flash.
Những điều khách có thể mang về: nhận ra các loài rùa bản địa, hiểu vì sao không mua rùa ở chợ hay ven đường, vì sao không phóng sinh tự phát, và biết rằng khi gặp rùa bị buôn bán thì báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522). Muốn đọc thêm, có thể tìm tài liệu của Vườn quốc gia Cúc Phương, Asian Turtle Program và Turtle Survival Alliance về các loài rùa Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm Bảo tồn Rùa Cúc Phương ở đâu?
Trung tâm nằm trong Vườn quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình. Khách thường kết hợp tham quan cùng Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp ở gần đó.
Trung tâm Bảo tồn Rùa Cúc Phương thành lập năm nào?
Trung tâm được thành lập năm 1998, để tiếp nhận rùa bị tịch thu, chăm sóc, nhân nuôi bảo tồn và thả lại những cá thể đủ điều kiện về tự nhiên.
Rùa bị tịch thu có được thả ngay không?
Không phải con nào cũng được thả ngay. Rùa cần được nhận dạng, cách ly, khám, phục hồi; và việc thả phải đúng loài, đúng vùng phân bố, có theo dõi. Con không thể thả sẽ được chăm sóc lâu dài hoặc tham gia nhân nuôi bảo tồn.
Vì sao không nên mua rùa ở chợ để phóng sinh?
Phóng sinh tự phát thường thả nhầm loài, nhầm nơi, và kích thích người ta bắt thêm rùa để bán. Với rùa tai đỏ, thả ra là thêm một loài ngoại lai xâm hại vào môi trường.
Việt Nam có bao nhiêu loài rùa?
Việt Nam có khoảng hai mươi lăm loài rùa nước ngọt và rùa cạn bản địa, cùng năm loài rùa biển. Con số có thể thay đổi theo các nghiên cứu phân loại mới.
